شصتمین سالگرد واقعه ۲۸ مرداد

تایید رسمی نقش سیا در هدایت کودتای ۲۸ مرداد، پس از شصت سال!

شش دهه پس از کودتای ۲۸ مرداد و سرنگونی دولت دکتر محمد مصدق، سازمان اطلاعات مرکزی آمریکا “سیا” با انتشار اسنادی که به تازگی از طبقه‌بندی محرمانه خارج شده‌اند، رسما به طراحی و اجرای این عملیات اعتراف کرده است.
از روز ۲۸ مرداد ۱۳۳۲ که دولت منتخب محمد مصدق با کودتا سرنگون شد، دقیقا ۶۰ سال گذشته و حالا سیا برای نخستین بار، روز دوشنبه (۲۸ مرداد ۱۳۹۲) با انتشار برخی از اسناد مرتبط با طراحی و اجرای این کودتا، مداخله آمریکا و بریتانیا برای تغییر سرنوشت ایران را تایید کرده است.
مجموعه نوشته‌ها به مناسبت شصتمین سالگرد ۲۸ مرداد

۲۸ مرداد، روزی مهم و تحول‌ساز در تاریخ معاصر ایران است؛ اسناد محرمانه‌ای که سیا منتشر کرده نشان می‌دهد که سرنگونی دولت محمد مصدق، نخست‌وزیر وقت ایران، در این روز تاریخی، عملیاتی بود موسوم به “تی‌پی‌آژاکس” (TPAjax) که توسط سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا طرح‌ریزی و اجرا شد؛ عملیاتی که پیامدهای آن در دهه‌های گذشته بارها گریبان طراحان و مجریانش را هم گرفته است.

این اسناد که با گذشت شش دهه سرانجام از طبقه‌بندی محرمانه سرویس اطلاعاتی آمریکا خارج شده‌اند، در آرشیو امنیت ملی آمریکا و نیز مجله “فارین پالیسی” منتشر شده‌اند. برای دیدن نسخه کامل این اسناد و اینفوگرافیک‌های مرتبط با آن می‌توانید به این صفحه مراجعه کنید.

این اسناد بر اساس قانون “آزادی دسترسی به اطلاعات” در ایالات متحده منتشر شده‌اند و بخشی از یک مجموعه سند و گزارش بزرگ‌تر به نام “نبرد ایران”اند که توسط تاریخ‌نگاران سازمان سیا و صرفا برای مصرف داخلی در اواسط دهه هفتاد میلادی تدوین شده است. این اسناد همچنین دربرگیرنده یادداشت‌های کرمیت روزولت است؛ یکی از مقامات ارشد سیا که در روزهای منتهی به کودتا در تهران به سر می‌برد.

این اسناد بر اساس قانون “آزادی دسترسی به اطلاعات” در ایالات متحده منتشر شده‌اند و بخشی از یک مجموعه سند و گزارش بزرگ‌تر به نام “نبرد ایران”اند که توسط تاریخ‌نگاران سازمان سیا و صرفا برای مصرف داخلی در اواسط دهه هفتاد میلادی تدوین شده است. این اسناد همچنین دربرگیرنده یادداشت‌های کرمیت روزولت است؛ یکی از مقامات ارشد سیا که در روزهای منتهی به کودتا در تهران به سر می‌برد.

عملیات “آژاکس” و سرنگونی دولت دکتر مصدق

مصدق، میهن‌پرستی آتشین

دکتر محمد مصدق، نخست‌وزیر منتخب مردم ایران دارای شخصیتی کاریزماتیک و فردی تحصیل‌کرده و سخنوربود. او حتی در غرب نیز ستایشگران بسیاری داشت و در میان روشنفکران، فعالان سیاسی و سیاستمداران کشورهای جهان سوم به عنوان نماد مبارزه علیه استعمار و امپریالیسم به حساب می‌آمد. نام دکتر مصدق در تاریخ ایران با ملی کردن نفت پیوند خورده است.

نبرد مصدق برای ملی کردن نفت ایران

از سال ۱۹۰۹ میلادی کمپانی آنگلو – ایرانین اویل (AIOC) که امروز بریتیش پترولیوم (BP) نامیده می‌شود، انحصار استخراج نفت ایران را بدست گرفته بود. قراردادی که با مخالفت سرسختانه دولت‌مردانی چون مصدق روبرو شده بود.

مدافع منافع ایران

دغدغه و برنامه اصلی دولت مصدق به اجرادرآوردن قانون “ملی شدن صنعت نفت” بود. مذاکرات پی در پی ایران و بریتانیا با میانجیگری امریکا بی نتیجه ماند. شکایت بریتانیا به دیوان لاهه و شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز تأثیری بر روند ملی شدن نفت ایران نگذاشت. مصدق در لاهه و نیویورک به دفاع از حق مالکیت مردم بر منابع سرزمین خود پرداخت.

خشم بریتانیا

خشم بریتانیا از سیاست جدید دولت ایران باعث شد تا همه متخصصان صنعت نفت این کشور از ایران فراخوانده شوند و نفت ایران تحریم شود. آنچه که “بحران آبادان” خوانده شد، اقتصاد نحیف آن زمان ایران را به ورطه ورشکستگی کشاند.

نقش آمریکا

درخواست کمک بریتانیا از آمریکا با مخالفت “ترومن” رئیس جمهور وقت این کشور روبرو شد. او هرگونه مداخله در امور ایران را رد می‌کرد و معتقد بود “تنها یک ایران قدرتمند به لحاظ اقتصادی می‌تواند در مقابل کمونیسم و نفوذ اتحاد شوروی بایستد.”

قدرت‌گیری حزب توده

بحران اقتصادی تاثیرات خود را نشان داد. حزب توده به قدرتمند‌ترین تشکیلات چپ تبدیل شد. با شروع نهضت ملی شدن نفت و نخست‌وزیری دکتر مصدق، حزب توده ایران به یکی از بازیگران اصلی صحنه سیاسی ایران تبدیل شده بود. مخالفت حزب با برخی نظرات مصدق در این دوره نقش مهمی در جنبش ملی داشت. پس از ۳۰ تیر ۱۳۳۱ و تظاهرات مردمی که منجر به نخست‌وزیری دوباره مصدق شد، حزب رویه خود را عوض کرد و به پشتیبانی از مصدق پرداخت.

تغییر همه‌چیز با دو انتخابات

در پایان سال ۱۹۵۱ میلادی وینستون چرچیل دوباره در لندن به قدرت بازگشت. یک سال بعد آیزنهاور در آمریکا قدرت را بدست گرفت. چرچیل با دست‌مایه قرار دادن “شبح کمونیسم” و قدرت‌گرفتن آنها در ایران نظر آیزنهاور برای تغییر حکومت در ایران جلب کرد. آیزنهاور که در طول جنگ دوم تجربه عملیات مخفی را داشت موافقت خود را با سرنگونی مصدق از طریق عملیات سازمان سیا اعلام کرد.

آغاز عملیات آژاکس (۲۵ مرداد)

در ماه ژوئیه سال ۱۹۵۳، کرمیت روزولت، افسر عملیاتی سازمان سیا وارد ایران شد. او با جلب موافقت شاه حکم عزل مصدق و گماردن ژنرال زاهدی به مقام نخست‌وزیری را بدست آورد. سرلشکر نصیری که رئیس گارد سلطنتی بود با همراهی تانک و زره‌پوش حکم را به خیابان کاخ آورد تا در منزل دکتر مصدق به او ابلاغ کند. نیروی محافظ مقر مصدق بلافاصله نصیری و همراهان او را بازداشت کردند.

هرج و مرج

همزمان با صدور حکم عزل دکتر مصدق، سازمان سیا تلاش کرد تا به وسیله افراد اوباش و با ایجاد آشوب و بلوا در تهران، کودتا را مشروع جلوه دهد. با دستگیری نصیری، بیشتر مقام‌های ارشد نظامی و حتی خود فضل‌الله زاهدی مخفی شدند و کودتای ۲۵ مرداد با شکست روبرو شد.

پشتیبانی از مصدق

با انتشار خبر کودتا طرفداران مصدق که از اقدام شاه خشمگین بودند با تظاهرات و سخنرانی احساسات خود را بیان کردند. حزب توده نیز که در روزهای گذشته از احتمال کودتا خبرداده بود شروع به سازماندهی تظاهرات در تهران و شهرستان‌ها کرد.

خروج شاه از کشور

شاه که قبلاً به کلاردشت رفته بود با شنیدن خبر شکست کودتا به رامسر رفت و از آنجا با هواپیما به بغداد و سپس به رم پرواز کرد.

ادامه عملیات آژاکس

با خروج شاه از کشور، مصدق می‌پنداشت که توطئه شاه و دولت بریتانیا خنثی شده است و نمی‌دانست که سازمان سیا در پشت صحنه کودتا قرار دارد. مصدق که تظاهرات را در خدمت کودتاگران می‌دانست دستور جلوگیری از تظاهرات را به پلیس و ارتش ابلاغ کرد.

تغییر جو

کرمیت روزولت، مامور سازمان سیا با تکثیر حکم عزل دکتر مصدق و پخش آن در بین مردم، روز ۲۸ مرداد موفق شد جمعیتی را در خیابان‌های تهران سازماندهی کند. با شروع تظاهرات، گروه‌هایی از مردم نیز تحت تأثیر این جو به صف شعاردهندگان علیه مصدق پیوستند و از سوی دیگر، نظامیانی که با دریافت پول به شرکت در کودتا رضایت داده بودند، همراه جمعیت شدند.

پیروزی عملیات آژاکس

صبح روز چهارشنبه ۲۸ امرداد خیابان‌های تهران شاهد حرکت این نیروها و نیروهای نظامی با شعار «جاوید شاه» بود. تا بعد از ظهر خیابان‌ها در کنترل اوباشی بود که به طرفداران مصدق حمله می‌کردند. دفترهای احزاب و نشریات طرفدار مصدق یا حزب توده غارت و به آتش کشیده شد. منزل دکتر مصدق نیز مورد حمله نیروهای نظامی کودتا قرار گرفت و مصدق دستور عدم مقاومت به نیروی محافظ نخست‌وزیری داد و در خانه همسایه‌اش پناه گرفت.

 

بازگشت شاه

سه روز پس از سرنگونی دولت دکتر مصدق، شاه به کشور بازگشت. پس از کودتا سرلشکر زاهدی امور دولت را در دست گرفت. دکتر مصدق در روز ۲۹ مرداد خود را تسلیم کرد و بازداشت شد. فرمانداری نظامی به ریاست سرتیپ تیمور بختیار به تعقیب و دستگیری و شکنجه مخالفان پرداخت. دکتر مصدق در دادگاه نظامی محاکمه و به سه سال زندان محکوم و پس از آن به روستای احمد‌آباد تبعید شد.

تاثیر کودتا بر روابط ایران و آمریکا

کودتای ۲۸ امرداد تأثیر مهمی بر روابط ایران و آمریکا گذاشت که هنوز آثار آن در روابط دو کشور محسوس است. در ۱۸ مارس سال ۲۰۰۰ مادلین آلبرایت وزیر امورخارجه وقت آمریکا در سخنرانی خود گفت: «در سال ۱۹۵۳ آمریکا نقش موثری در ترتیب دادن براندازی نخست‌وزیر محبوب ایران محمد مصدق داشت. دولت آیزنهاور معتقد بود که اقداماتش به دلایل استراتژیک موجه‌اند ولی آن کودتا آشکارا باعث پس‌رفت سیر تکامل سیاسی ایران شد».

مادلین آلبرایت، وزیر خارجه وقت آمریکا افزود:«تعجبی ندارد که هنوز بسیاری از ایرانیان از این دخالت آمریکا در امور داخلی آنان ناراحت‌اند. علاوه براین در ربع قرن بعد از آن ایالات متحده و غرب پیوسته از رژیم شاه حمایت کردند. دولت شاه هرچند کارهای زیادی برای پیشرفت اقتصادی ایران انجام داد ولی مخالفان خود را بی‌رحمانه سرکوب کرد.»

 

برگ‌های مهمی از تاریخ معاصر، پنهان در بایگانی‌های اطلاعاتی

این سند نخستین بار در سال ۱۹۸۱ منتشر شده بود، اما بخش‌های مهم آن از جمله بخش سوم موسوم به “اقدام پنهان” که در واقع تشریح عملیات کودتا است، به علاوه همه اشارات مستقیم به “تی‌پی‌آژاکس” که اسم رمز عملیات بود، در دسترس عموم قرار نگرفته بود. آن‌طور که در این بخش از سند آمده “کودتای نظامی‌ای که به براندازی دولت مصدق و کابینه جبهه ملی منجر شد، تحت هدایت سیا و به‌عنوان بخشی از سیاست خارجی ایالات متحده صورت گرفت.”

تاریخ‌نگاران سیا نوشته‌اند که مخاطراتی نظیر “احتمال حمله شوروی”، ایالات متحده را متقاعد کرد که باید عملیات “تی‌پی‌آژاکس” را طرح‌ریزی و اجرا کند. این عملیات در سطوح مختلف اجرا، با همکاری عناصری در داخل ایرانهمراه بود تا با موفقیت به سرانجام رسید. بسیاری از ایرانیان، موفقیت سیا در اجرای این عملیات را خیانتی آشکار به پیشرفت طبیعی فرآیند دموکراتیزه شدن ایران می‌دانند.

مجله “فارین پالیسی” در حاشیه انتشار این اسناد آورده “سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا برای تحقق اهداف خود در اجرای کودتا، پروژه‌ای چندلایه و پیچیده را هم‌زمان به پیش بردند: استفاده از ماشین پروپاگاندای خود برای تخریب وجهه سیاسی محمد مصدق، رشوه دادن به برخی از نمایندگان وقت پارلمان ایران، سازماندهی نیروهای نظامی و در نهایت به راه انداختن راه‌پیمایی‌ها و اعتراضات خیابانی.”

این اسناد بر اساس قانون “آزادی دسترسی به اطلاعات” در ایالات متحده منتشر شده‌اند و بخشی از یک مجموعه سند و گزارش بزرگ‌تر به نام “نبرد ایران”اند که توسط تاریخ‌نگاران سازمان سیا و صرفا برای مصرف داخلی در اواسط دهه هفتاد میلادی تدوین شده است. این اسناد همچنین دربرگیرنده یادداشت‌های کرمیت روزولت است؛ یکی از مقامات ارشد سیا که در روزهای منتهی به کودتا در تهران به سر می‌برد.

اولین تلاش برای اجرای کودتا علیه دولت مصدق با شکست مواجه شده بود، اما در نهایت در دومین باری که طرح آژاکس اجرا شد، سرنگونی دولت ملی دکتر مصدق را در پی داشت.

درخواست برای پایان دادن به محرمانگی همه اسناد مرتبط با کودتا

تا کنون کتاب‌ها و مقالات متعددی درباره این ماجرا و تاثیر آن در تاریخ و سیاست ایران منتشر شده و دو رئیس‌جمهور آمریکا (بیل کلینتون و باراک اوباما) هم با اشاره مستقیم به نقش‌آفرینی این کشور در کودتای ۲۸ مرداد،

عملیات موسوم به تی‌پی‌آژاکس توسط سرویس‌های اطلاعاتی آمریکا و بریتانیا دولت مصدق را سرنگون کرد

بابت اجرای آن از ملت ایران عذرخواهی کرده‌اند.
با این همه، هنوز ناشناخته‌های بسیاری پیرامون این کودتای بحث‌برانگیز وجود دارد. بریتانیایی‌ها از آمریکایی‌ها خواسته‌اند فقط اسنادی را منتشر کنند که در آن به نقش سازمان جاسوسی بریتانیا (MI6) در این کودتا هیچ اشاره مستقیمی نشده باشد. اسناد منتشرشده هم نشان می‌دهد که طرف آمریکایی به درخواست آنها عمل کرده است.
مدیر آرشیو امنیت ملی ایالات متحده از جامعه اطلاعاتی این کشور درخواست کرده که برای روشن شدن ابعاد این مساله تاریخی، همه اسناد موجود پیرامون آن را از طبقه‌بندی محرمانه خارج کنند و در دسترس عموم قرار دهند، چون به اعتقاد او “دیگر دلیل قانع‌کننده‌ای برای محرمانه نگه داشتن این اسناد وجود ندارد و بسیاری از واقعیات مهم مربوط به آن را حتی کودکان دبستانی ایران هم می‌دانند.” او تاکید کرده که “پنهان نگه داشتن جزئیات تنها تحریف تاریخ را در پی خواهد داشت و به داستان‌سرایی پیرامون این ماجرا کمک خواهد کرد.”
برخی از تاریخ‌نگاران و تحلیلگران سیاست ایران، کودتای ۲۸ مرداد را از جمله رویدادهایی می‌دانند که موج آمریکاستیزی را در ایران تقویت کرد و با گذشت چند دهه، در نهایت تحولاتی را پدید آورد که به براندازی رژیم پهلوی و استقرار حکومت اسلامی در ایران منجر شد.

در سرزمینی مانند ایران که مردم در سیاست داخلی و خارجی هیچ نقشی ندارند ، بیگانگان جرأت میکنند که هر غلطی که بخواهند بکنند!

بر گرفته در این زمینه:
عملیات “آژاکس” و سرنگونی دولت دکتر مصدق

بازگشت به مبداء

بازگشت به بالا