مجموعه شعر: حدیث بی‌قراری ماهان

سراسرِ روز

سراسرِ روز
پیرزنانی آراسته
آسان‌گیر و مهربان و خندان از برابرِ خوابگاهِ من گذشتند.

نیم‌شب پلنگکِ پُرهیاهوی قاشقکی برخاست
از خیالم گذشت که پیرزنان باید به پایکوبی برخاسته باشند.

 

سحرگاهان پرستار گفت بیمارِ اتاقِ مجاور مُرده است.

پاریس، بیمارستانِ لاری بوآزیه پاییز ۱۳۵۲

بازگشت

نوروز در زمستان

سالی
        نوروز
بی‌چلچله بی‌بنفشه می‌آید،
بی‌جنبشِ سردِ برگِ نارنج بر آب
بی گردشِ مُرغانه‌ی رنگین بر آینه.

 

 

سالی
        نوروز
بی‌گندمِ سبز و سفره می‌آید،
بی‌پیغامِ خموشِ ماهی از تُنگِ بلور
بی‌رقصِ عفیفِ شعله در مردنگی.

 

سالی
        نوروز
                 بی‌خبر می‌آید
همراهِ به‌درکوبی‌ مردانی
سنگینی‌ بارِ سال‌هاشان بر دوش:
تا لاله‌ی سوخته به یاد آرد باز
نامِ ممنوع‌اش را
و تاقچه‌ی گناه
                  دیگر بار
با احساسِ کتاب‌های ممنوع
تقدیس شود.

 

در معبرِ قتلِ عام
شمع‌های خاطره افروخته خواهد شد.
دروازه‌های بسته
                    به‌ناگاه
                             فراز خواهد شد
دستانِ اشتیاق
                   از دریچه‌ها دراز خواهد شد
لبانِ فراموشی
                   به خنده باز خواهد شد
و بهار
       در معبری از غریو
تا شهرِ خسته
                  پیش‌باز خواهد شد.

 

سالی
        آری
بی‌گاهان
نوروز
      چنین
             آغاز خواهد شد.

 

نوروزِ ۱۳۵۶ و پاییزِ ۱۳۷۲

بازگشت

می‌دانستند دندان برای

می‌دانستند دندان برای تبسم نیز هست و
تنها
بردریدند.

چند دریا اشک می‌باید
تا در عزای اُردواُردو مُرده بگرییم؟

 

چه مایه نفرت لازم است
تا بر این دوزخ‌دوزخ نابکاری بشوریم؟

 

۱۳۶۳

 

برای عباس جعفری

اکنون که چنین
                  زبانِ ناخشکیده به کام اندر کشیده خموشم
از خود می‌پرسم:

 

«ــ هرآنچه گفته باید باشم
                                 گفته‌ام آیا؟»

 

در من اما، او
                (چه کند؟)
دهان و لبی می‌بیند ماهی‌وار
                                     بی‌امان در کار
                                                       و آوایی نه.

 

«ــ عصمتِ نابکارِ آب و بلور آیا
                                   (از خویش می‌پرسم)
    در این قضاوتِ مشکوک
    به گمراهی‌ مرسومِ قاضیان‌اش نمی‌کشاند؟»

 

زمانه‌یی‌ست که
                     آری
                         کوته‌ْبانگی الکنان نیز
لامحاله خیانتی عظیم به شمار است.ــ
نکند در خلوتِ بی‌تعارفِ خویش با خود گفته باشد:
«ــ ای لعنتِ ابلیس بر تو بامدادِ پُرتلبیس باد!
    می‌بینی که نیامِ پُرتکلفِ نام‌آوری دغل‌کارانه‌ات
                                                            حتا
    از شمشیرِ چوبینِ کودکانِ حلب‌آباد نیز
    بی‌بهره‌تر است؟»

 

بر این باور است شاید
                           (چه کند؟)
که حرفی به میان آوردن را
از سرِ خودنمایی
درگیرِ تلاشِ پُروسواسِ گزینشِ الفاظی هرچه فاخرترم؟:
فضاحتِ دستیابی به فصاحتِ هرچه شگفت‌انگیزتر
به گرماگرمِ هنگامه‌یی
                           که در آن
                                      حتا
خروشی بی‌خویش
                       از خراشِ حنجره‌یی خونین
به‌نیروتر از هر کلامِ بلیغ است
                                   سنجیده و برسخته.

نگران و تلخ می‌گوید:
                         «ــ پس شعر؟

                             بر این قُلّه
                             سخت بی‌گاه
                                              خامش نشسته‌ای.

                             زمان در سکوت می‌گذرد تشنه‌ْکامِ کلامی و
                             تو خاموش اینسان؟»

می‌گویم:
« مگر تالارِ بینش و معرفتت را جویای آذینی تازه باشی،
   ور نه کدام شعر؟

   زمانه
   پیچِ سیاهِ گردنه را
   به هیأتِ فریادی پسِ پُشت می‌گذارد: ــ
   به هیأتِ زوزه‌ی دردی
   یا غریوِ رجزخوانِ سفاهت،
   به هیأتِ فریادِ دهشتی
   یا هُرَّستِ شکستِ توهمی،
   به هیأتِ هُرّای دیوانگانِ تیمارخانه به آتش کشیده
   یا انفجارِ تُندری که کنون را در خود می‌خروشد؛
   یا خود به هیأتِ فریادِ دیرباورِ ناگاه
   حصارِ قلعه‌ی نجدِ سوسمار و شتر را
                                                چندین پوک و پوسیده یافتن.

   فریادِ رهایی و
   از پوچ‌پایگی به در جستن،
   یا بیداری‌ کوتوالانِ حُمق را
                                   آژیرِ دَربندان شدن
   در پوچ‌پایگی امان جُستن…

   تشنه‌کامِ کلامند؟
                        نه!
                           اینجا
                                 سخن
                                         به کار
                                                نیست،
   نه آن را که در جُبّه و دستار
                                     فضاحت می‌کند
   نه آن را که در جامه‌ی عالِم
                                     تعلیمِ سفاهت می‌کند
   نه آن را که در خرقه‌ی پوسیده
                                        فخر به حماقت می‌کند
   نه آن را که چون تو
   در این وانفسا
                    احساسِ نیاز
                                    به بلاغت می‌کند.»

هِی بر خود می‌زنم که مگر در واپسین مجالِ سخن
هرآنچه می‌توانستم گفته باشم گفته‌ام؟

ــ نمی‌دانم.
این‌قدر هست که در آوارِ صدا، در لُجّه‌ی غریوِ خویش مدفون شده‌ام
و این
فرومُردنِ غمناکِ فتیله‌یی مغرور را مانَد
در انباره‌ی پُرروغنِ چراغش.

۳۰ مردادِ ۱۳۶۳

 

آشتی

 

«ــ اقیانوس است آن:
    ژرفا و بی‌کرانگی،
    پرواز و گردابه و خیزاب
                               بی آنکه بداند.

    کوه است این:
    شُکوهِ پادرجایی،
    فراز و فرود و گردنکشی
                                 بی اینکه بداند.

    مرا اما
            انسان آفریده‌ای:
    ذره‌ی بی شکوهی
                            گدای پَشم و پِشکِ جانوران،
    تا تو را به خواری تسبیح گوید
    از وحشتِ قهرت بر خود بلرزد
    بیگانه از خود چنگ در تو زند
    تا تو
         کُل باشی.

    مرا انسان آفریده‌ای:
    شرمسارِ هر لغزشِ ناگزیرِ تنش
    سرگردانِ عرصاتِ دوزخ و سرنگونِ چاهسارهای عَفِن:
    یا خشنودِ گردن نهادن به غلامی‌ تو
    سرگردانِ باغی بی‌صفا با گل‌های کاغذین.

    فانی‌ام آفریده‌ای
    پس هرگزت دوستی نخواهد بود که پیمان به آخر برد.

    بر خود مبال که اشرفِ آفرینگانِ تواَم من:
    با من
           خدایی را
                      شکوهی مقدّر نیست.»

«ــ نقشِ غلط مخوان
                         هان!
    اقیانوس نیستی تو
    جلوه‌ی سیالِ ظلماتِ درون.
    کوه نیستی
    خشکینه‌ی بی‌انعطافیِ محض.
    انسانی تو
    سرمستِ خُمبِ فرزانگی‌یی
    که هنوز از آن قطره‌یی بیش درنکشیده
    از مُعماهای َ سیاه سر برآورده
    هستی
             معنای خود را با تو محک می‌زند.

    از دوزخ و بهشت و فرش و عرش برمی‌گذری
    و دایره‌ی حضورت
    جهان را
              در آغوش می‌گیرد.

    نامِ تواَم من
    به یاوه معنایم مکن!»

 

فروردینِ ۱۳۶۴

 

در معرفی‌ ندا ابکاری

غرشِ خامِ تندرهای پوده گذشت
و تندبارهای عنان‌گسسته فرونشست.
اینک چشمه‌سارِ زمزمه:

زلال
     (چرا که از صافی‌های اعماق می‌جوشد)
وخروشان
            (چرا که ریشه‌هایش دریاست)

هنگامی که مُجابم کرد
دختربچه‌یی بیش نبود:
نهالی خُرد
              در معرضی بی‌آفتاب.

از خود می‌پرسیدم:
«ــ آیا چون مشّاطه‌یی سفیه
    صفای کودکانه‌اش را
                              به پیرایه و آرایه‌ی فوت و فنِ سخن‌وری مخدوش نمی‌کنم؟»
باز با خود می‌گفتم:
«ــ بودن دیگر است و شدن دیگر…
    آن که شد
                 باری
                      از شدن‌تر باز نخواهد ماند:

                      کشیده‌گام و سرودخوان به راه ادامه خواهد داد
                      و قانونِ زرینِ خود را
                      در گستره‌ی اعتمادِ خویش مستقر خواهد کرد.»

هنگامی که مُجابم کرد
نهالی خُرد بود
در معرضی بی‌آفتاب.
کنونش درختی می‌بینم بربالیده و گسترده‌شاخسار
که سایه‌اش به فتحِ زمینِ سوزان می‌رود. ــ

نگاهش کنید!

۱۸ بهمنِ ۱۳۶۴

 

زنان و مردانِ سوزان…

زنان و مردانِ سوزان
                        هنوز
دردناک‌ترین ترانه‌هاشان را نخوانده‌اند.

سکوت سرشار است.
سکوتِ بی‌تاب
از انتظار
چه سرشار است!

 

۱۸ خردادِ ۱۳۶۷

 

ما فریاد می‌زدیم…

ما فریاد می‌زدیم: «چراغ! چراغ!»
و ایشان درنمی‌یافتند.

سیاهی‌ چشمِشان
سپیدی‌ کدری بود اسفنج‌وار
                                  شکافته
                                            لایه‌بر لایه‌بر
شباهت برده از جسمیّتِ مغزشان.

گناهی‌شان نبود:
از جَنَمی دیگر بودند.

 

۲۱ خردادِ ۱۳۶۷

 

The Day After

در واپسین دم
واپسین خردمندِ غمخوارِ حیات
ارابه‌ی جنگی را تمهیدی کرد

 

که از دودِ سوختِ رانه و احتراقِ خرجِ سلاحش
اکسیری می‌ساخت
که خاک را بارورتر می‌کرد و
فضا را از آلودگی مانع می‌شد!

 

۲ بهمنِ ۱۳۷۱

 

سرودِ ششم

شگفتا
        که نبودیم
عشقِ ما
            در ما
                  حضورِمان داد.

 

پیوندیم اکنون
آشنا
چون خنده با لب و اشک با چشم

 

واقعه‌ی نخستین دمِ ماضی.

غریویم و غوغا
                 اکنون،
نه کلامی به مثابهِ مصداقی
که صوتی به نشانه‌ی رازی.

هزار معبد به یکی شهر…

 

بشنو:
گو یکی باشد معبد به همه دهر
تا من آنجا برم نماز
که تو باشی.

 

چندان دخیل مبند که بخشکانی‌ام از شرمِ ناتوانی‌ خویش:
درختِ معجزه نیستم
تنها یکی درختم
نوجی در آبکندی،
و جز اینم هنری نیست
که آشیانِ تو باشم،
تختت و
         تابوتت.

یادگاریم و خاطره اکنون. ــ

 

دو پرنده
یادمانِ پروازی
و گلویی خاموش
یادمانِ آوازی.

 

۹ فروردینِ ۱۳۷۲

 

شب‌بیداران

همه شب حیرانش بودم،
حیرانِ شهرِ بیدار
که پیسوزِ چشمانش می‌سوخت و
اندیشه‌ی خوابش به سر نبود

 

و نجوای اورادش
                    لَخت لَخت
آسمانِ سیاه را می‌انباشت
چون لَتِرمَه باتلاقی‌دمه بوناک
                                         که فضا را.

حیران بودم همه شب
                           شهرِ بیدار را
که آوازِ دهانش
                   تنها
                        همهمه‌ی عَفِنِ اذکارش بود:
شهرِ بی‌خواب
با پیسوزِ پُردودِ بیداری‌اش
در شبِ قدری چنان،
در شبِ قدری.

گفتم: «بنخفتی، شهر!
همه شب
             به نجوا
                      نگرانِ چه بودی؟»
گفتند:
        «برآمدنِ روز را
                          به دعا
                                  شب‌زنده‌داری کردیم.
مگر به یُمنِ دعا
آفتاب
برآید.»

 

گفتم: «حاجت‌ْروا شدید
                             که آنک سپیده!»

به آهی گفتند: «کنون
                          به جمعیتِ خاطر
دل به دریای خواب می‌زنیم
که حاجتِ نومیدانه
چنین معجزآیت
برآمد.»

۸ فروردینِ ۱۳۷۳

تصحیح:(( بر اساس شعرهایی که خود شاملو در زمان حیات_اش با صدای خود منتشر کرد))
1-((هیچ اش)) اندیشه خواب به سر…
2- چون لترمه دمه باتلاقی بوناکی که فضا را،
3- همه شب به نجوای نگران، (( بنخفتی؟))
4-((و)) آهی گفتند
5-چنین ((نیک)) برآمد.

 

شبانه

ــ بی‌آرزو چه می‌کنی ای دوست؟

 

ــ به ملال،
   در خود به ملال
   با یکی مُرده سخن می‌گویم.

 

 

               شب، خامُش اِستاده هوا
               وز آخرین هیاهوی پرندگانِ کوچ
               دیرگاه‌ها می‌گذرد.
               اشکِ بی‌بهانه‌ام آیا
               تلخه‌ی این تالاب نیست؟

 

 

ــ از این گونه
               بی‌اشک
   به چه می‌گریی؟
ــ مگر آن زمستانِ خاموشِ خشک
                                         در من است.

 

به هر اندازه که بیگانه‌وار
به شانه‌بَرَت سَر نهم
سنگ‌باری آشناست
سنگ‌باری آشناست غم.

 

۲۲ خردادِ ۱۳۷۲

 

شرقاشرقِ شادیانه…

شرقاشرقِ شادیانه به اوجِ آسمان
شبنمِ خستگی بر پیشانیِ مادر و
کاکلِ پریشانِ آدمی
در نقطه‌ی خجسته‌ی میلادش.

 

 

۱۳۷۵

 

با دو

 

نگران، آن دو چشمان است…

نگران،
آن دو چشمان است،
دورسوی آن دو سهیل که بر سیبستانِ حیاتِ من می‌نگرد

 

تا از سبزینه‌ی نارسِ خویش
سُرخ برآید.

 

سخت‌گیر و آسان‌مهر
در فراز کن که سهیل می‌زند!

 

 

سهیلانِ من‌اند
ستارگانِ هماره بیدارم،
و دروازه‌های افق
بر نگرانی‌شان گشوده است.

 

بیمارستان مهرداد ۱۳ بهمن ۱۳۷۵

 

با تخلص خونين بامداد

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که خروسِ سحرگهی
بانگی همه از بلور سرمی‌داد ــ

                    گوش به بانگِ خروسان درسپردم
                    هم از لحظه‌ی تُردِ میلادِ خویش.

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که پوپکِ زردخال
بی‌شانه‌ی نقره به صحرا سرمی‌نهاد ــ

                    به چشم، تاجی به خاک افگنده جُستم
                    هم از لحظه‌ی نگرانِ میلادِ خویش.

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که کبکِ خرامان
خنده‌ی غفلت به دامنه سرمی‌داد ــ

                    به درکشیدنِ جامِ قهقهه همت نهادم
                    هم از لحظه‌ی گریانِ میلادِ خویش.

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که درختِ بهارپوش
رختِ غبارآلوده به قامت می‌آراست ــ

                    چشم‌براهِ خزانِ تلخ نشستم
                    هم از لحظه‌ی نومیدِ میلادِ خویش.

مرگ آنگاه پاتابه همی‌گشود که هَزارِ سیاه‌پوش
بر شاخسارِ خزانی ترانه‌ی بدرود ساز می‌کرد ــ

                    با تخلصِ سُرخِ بامداد به پایان بردم
                    لحظه‌لحظه‌ی تلخِ انتظارِ خویش.

۲۷ آذر ۱۳۷۶

 

چاهِ شغاد را ماننده…

چاهِ شغاد را ماننده
حنجره‌یی پُرخنجر در خاطره‌ی من است:
چون اندیشه به گورابِ تلخِ یادی درافتد

فریاد
      شرحه‌شرحه برمی‌آید.

با د

یاد مختاری و پوینده

چون فورانِ فحل‌ْمستِ آتش بر کُره‌ی خمیری
به جانبِ ماهِ آهکی غریو می‌کشیدیم.

 

حنجره‌ی خون‌فشانِمان
دشنامیه‌های عصب را کفرِ شفافِ عصیان بود
ای مرارتِ بی‌فرجامِ حیات‌، ای مرارتِ بی‌حاصل!
غلظه‌ی خونِ اسارتِ مستمر در میدانچه‌های تلخِ ورید
                                                                 در میدانچه‌های سنگی‌ بی‌عطوفت…

               ــ فریبِمان مده‌اِی!
                  حیاتِ ما سهمِ تو از لذتِ کُشتارِ قصابانه بود.
                  لعنت و شرم بر تو باد!

۱۳۷۷

 

نخستين که در جهان ديدم…

به دکتر جهانگیر رأفت

نخستین که در جهان دیدم
از شادی غریو بر کشیدم:
«منم، آه

  آن معجزتِ نهایی
  بر سیاره‌ی کوچکِ آب و گیاه!»

آنگاه که در جهان زیستم
از شگفتی بر خود تپیدم:
میراث‌خوارِ آن سفاهتِ ناباور بودن
که به چشم و به گوش می‌دیدم و می‌شنیدم!

چندان که در پیرامنِ خویشتن دیدم
به ناباوری گریه در گلو شکسته بودم:
بنگر چه درشتناک تیغ بر سرِ من آخته
آن که باورِ بی‌دریغ در او بسته بودم.
اکنون که سراچه‌ی اعجاز پسِ پُشت می‌گذارم
بجز آهِ حسرتی با من نیست:
تَبَری غرقه‌ی خون
                     بر سکوی باورِ بی‌یقین و
باریکه‌ی خونی که از بلندای یقین جاریست.

۱۲ اسفندِ ۱۳۷۷

 

نخستين از غلظه‌ی پنيرک…

نخستین
از غلظه‌ی پنیرک و مامازی سر برآورد.

(نخستین خورشید…
 بی‌خبر…)

و دومین
از جیفه‌زارِ مداهنت سر برکرد.

(دیگر روز…
 از جیفه‌زارِ مداهنت…
 خورشیدِ روزِ دیگر…)

سومین
اندوهِ انتظار را بود از اندوهِ انتظار بی‌خبر.

و چارمین
حیرتِ بی‌حاصلی را بود
از حیرتِ بی‌حاصلی
بهره سوته‌تر.

پنجمین
آهِ سیاهی را مانستی
یکی آهِ سیاه را.

آنگاه
     خورشیدِ ششم
                        ملالِ مکرر شد:
آونگِ یکی ماهِ ناتمام
به بدل چینیِ کاسه‌ی آسمانی شکسته درآویخته.

و آنگاه
خورشیدِ هفتمین در اشکی بی‌قرار غوطه خورد:
اشکی بی‌قرار،
بدری سیاقلم
جویده‌جویده ریخته‌واریخته.

و بیهوده
           ما
              هنوز
انتظاری بی‌تاب می‌بردیم:

ما
   هنوز
هشتمین خورشید را چشم همی‌داشتیم:
                                                   (شاید را و مگر را
                                                    بر دروازه‌ی طلوع) ــ
که خورشیدِ نخستین
هم به تکرار سر برآورد
تا عرصه کند
               آسمانِ پیرزاد را
                                  به بازی‌بازی
در غلظه‌ی بوناکِ پنیرک و مامازی.

۲۴ فروردینِ ۱۳۷۸

 

کژمژ و بی‌انتها…

کژمژ و بی‌انتها
به طولِ زمان‌های پیش و پس
ستونِ استخوان‌ها
چشم‌خانه‌ها تهی

دنده‌ها عریان
دهان
      یکی برنامده فریاد
فرو ریخته دندان‌ها همه،
سوتِ خارج‌خوانِ ترانه‌ی روزگارانِ از یادرفته
در وزشِ بادِ کهن
                         فرونستاده هنوز
                                               از کیِ باستان.

بادِ اعصارِ کهن در جمجمه‌های روفته
بر ستونِ بی‌انتهای آهکین
فروشده در ماسه‌های انتظاری بدوی.

دفترهای سپیدِ بی‌گناهی
به تشتی چوبین
بر سر
معطل مانده بر دروازه‌ی عبور:
نخِ پَرکی چرکین
بر سوراخِ جوالدوزی.

اما خیالت را هنوز
فراگردِ بسترم حضوری به کمال بود
از آن پیش‌تر که خوابم به ژرفاهای ژرف اندرکشد.

گفتم اینک ترجمانِ حیات
تا قیلوله را بی‌بایست نپنداری.

آنگاه دانستم
که مرگ
          پایان نیست.

۱۲ اسفند ۱۳۷۸