مجموعه شعر: مرثیه‌های خاک

شعر، رهایی‌ست

شعر
رهایی‌ست
نجات است و آزادی.

تردیدی‌ست
             که سرانجام
                            به یقین می‌گراید
و گلوله‌یی
            که به انجامِ کار
شلیک
می‌شود.
آهی به رضای خاطر است
از سرِ آسودگی.

 

و قاطعیتِ چارپایه است
به هنگامی که سرانجام
از زیرِ پا
        به کنار افتد
تا بارِ جسم
زیرِ فشارِ تمامیِ حجمِ خویش
درهم شکند،
اگر آزادیِ جان را
                    این
                       راهِ آخرین است.

مرا پرنده‌یی بدین دیار هدایت نکرده بود:
من خود از این تیره خاک
                             رُسته بودم
چون پونه‌ی خودرویی
که بی‌دخالتِ جالیزبان
                          از رطوبتِ جوباره‌یی.

این‌چنین است که کسان
مرا از آنگونه می‌نگرند
که نان از دست‌رنجِ ایشان می‌خورم
و آنچه به گندِ نفسِ خویش آلوده می‌کنم
هوای کلبه‌ی ایشان است؛

حال آنکه
          چون ایشان بدین دیار فراز آمدند
آن
  که چهره و دروازه بر ایشان گشود
من بودم!

۱۳۴۸

بازگشت
 

مرثیه

در خاموشیِ فروغ فرخ‌زاد

به جُستجوی تو
بر درگاهِ کوه می‌گریم،
در آستانه‌ی دریا و علف.

به جُستجوی تو
در معبرِ بادها می‌گریم
در چارراهِ فصول،
در چارچوبِ شکسته‌ی پنجره‌یی
که آسمانِ ابرآلوده را
                        قابی کهنه می‌گیرد.
. . . . . . . . . .

به انتظارِ تصویرِ تو
این دفترِ خالی
                 تا چند
تا چند
       ورق خواهد خورد؟

جریانِ باد را پذیرفتن
و عشق را
که خواهرِ مرگ است. ــ

و جاودانگی
             رازش را
                      با تو در میان نهاد.

پس به هیأتِ گنجی درآمدی:
بایسته و آزانگیز
                   گنجی از آن‌دست
که تملکِ خاک را و دیاران را
                                 از اینسان
                                            دلپذیر کرده است!

نامت سپیده‌دمی‌ست که بر پیشانی‌ِ آسمان می‌گذرد
ــ متبرک باد نامِ تو! ــ

و ما همچنان
دوره می‌کنیم
شب را و روز را
هنوز را…

۲۹ بهمنِ ۱۳۴۵

بازگشت

 

شبانه

پچپچه را
          از آنگونه
سر به‌هم‌اندرآورده سپیدار و صنوبر
                                        باری

که مگرْشان
به‌دسیسه سودایی در سر است
                                        پنداری
که اسباب چیدن را به نجوایند
                                   خود از این‌دست
به هنگامه‌یی
که جلوه‌ی هر چیز و همه چیز چنان است
که دشمنِ دژخویی
در کمین.

و چنان بازمی‌نماید که سکوت
به جز بایسته‌ی ظلمت نیست،
و به اقتضای شب است و سیاهی‌ست تنها
که صداها همه خاموش می‌شود
مگر شبگیر
            ــ از آن پیش‌تر که واپسین فغانِ «حق»
با قطره‌ی خونی به نای‌اش اندر پیچد ــ،
مگر ما
من و تو.

و بدین نمط
             شب را غایتی نیست
                                       نهایتی نیست

و بدین نمط
ستم را
        واگوینده‌تر از شب
                             آیتی نیست.

اردیبهشت ۱۳۴۷

بازگشت

 

با چشم‌ها

با چشم‌ها
            ز حیرتِ این صبحِ نابجای
خشکیده بر دریچه‌ی خورشیدِ چارتاق
بر تارکِ سپیده‌ی این روزِ پابه‌زای،

دستانِ بسته‌ام را
آزاد کردم از
زنجیرهای خواب.

فریاد برکشیدم:
«ــ اینک
    چراغ معجزه
    مَردُم!
    تشخیصِ نیم‌شب را از فجر
    در چشم‌های کوردلی‌تان
    سویی به جای اگر
    مانده‌ست آن‌قدر،
    تا
     از
      کیسه‌تان نرفته تماشا کنید خوب
    در آسمانِ شب
    پروازِ آفتاب را !
 
    با گوش‌های ناشنوایی‌تان
    این طُرفه بشنوید:
    در نیم‌پرده‌ی شب
    آوازِ آفتاب را!»

«ــ دیدیم
           (گفتند خلق، نیمی)
    پروازِ روشنش را. آری!»

نیمی به شادی از دل
فریاد برکشیدند:

«ــ با گوشِ جان شنیدیم
    آوازِ روشنش را!»

 

باری
من با دهانِ حیرت گفتم:

«ــ ای یاوه
              یاوه
                   یاوه،
                         خلایق!
    مستید و منگ؟
                         یا به تظاهر
    تزویر می‌کنید؟
    از شب هنوز مانده دو دانگی.
    ور تایبید و پاک و مسلمان
                                       نماز را
    از چاوشان نیامده بانگی!»

هر گاوگَندچاله دهانی
آتشفشانِ روشنِ خشمی شد:

«ــ این گول بین که روشنیِ آفتاب را
    از ما دلیل می‌طلبد.»

توفانِ خنده‌ها…

«ــ خورشید را گذاشته،
                               می‌خواهد
    با اتکا به ساعتِ شماطه‌دارِ خویش
    بیچاره خلق را متقاعد کند
                                        که شب
    از نیمه نیز برنگذشته‌ست.»

توفانِ خنده‌ها…

من
درد در رگانم
حسرت در استخوانم
چیزی نظیرِ آتش در جانم
                             پیچید.

سرتاسرِ وجودِ مرا
                     گویی
چیزی به هم فشرد
تا قطره‌یی به تفتگیِ خورشید
جوشید از دو چشمم.
از تلخیِ تمامیِ دریاها
در اشکِ ناتوانیِ خود ساغری زدم.

آنان به آفتاب شیفته بودند
زیرا که آفتاب
تنهاترین حقیقتِشان بود
احساسِ واقعیتِشان بود.
با نور و گرمی‌اش
مفهومِ بی‌ریای رفاقت بود
با تابناکی‌اش
مفهومِ بی‌فریبِ صداقت بود.

(ای کاش می‌توانستند
از آفتاب یاد بگیرند
که بی‌دریغ باشند
در دردها و شادی‌هاشان
حتا
   با نانِ خشکِشان. ــ
و کاردهایشان را
جز از برایِ قسمت کردن
بیرون نیاورند.)

افسوس!
           آفتاب
مفهومِ بی‌دریغِ عدالت بود و
آنان به عدل شیفته بودند و
اکنون
      با آفتاب‌گونه‌یی
                        آنان را
اینگونه
      دل
         فریفته بودند!

ای کاش می‌توانستم
خونِ رگانِ خود را
من
   قطره
   قطره
   قطره
   بگریم
تا باورم کنند.

ای کاش می‌توانستم
                         ــ یک لحظه می‌توانستم ای کاش ــ
بر شانه‌های خود بنشانم
این خلقِ بی‌شمار را،
گردِ حبابِ خاک بگردانم
تا با دو چشمِ خویش ببینند که خورشیدِشان کجاست
و باورم کنند.

ای کاش
می‌توانستم!

۱۳۴۶

بازگشت
 

شامگاهی

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد
  که با همه‌ی جمع چه تنها نشسته‌ای!

ــ تنها نشسته‌ام؟
                     نه
  که تنها فارغ از من و از ما نشسته‌ام.

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد
  که چه ویران نشسته‌ای!

ــ ویران؟
        ویران نشسته‌ام؟
                            آری،
و به چشم‌اندازِ امیدآبادِ خویش می‌نگرم.

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد، که تنها نشسته‌ای
  کنارِ دریچه‌ی خُردت.

ــ آسمانِ من
               آری
  سخت تنگ‌چشمانه به قالب آمد.

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد، که اندُه‌گنانه نشسته‌ای
  کنارِ دریچه‌ی خُردی که بر آفاقِ مغربی می‌گشاید.

ــ من و خورشید را هنوز
  امیدِ دیداری هست،
  هر چند روزِ من
                    آری
                       به پایانِ خویش نزدیک می‌شود.

ــ نظر در تو می‌کنم ای بامداد

 

۱۳۴۸

بازگشت
 

هملت

 

بودن
یا نبودن

بحث در این نیست
وسوسه این است.

شرابِ زهرآلوده به جام و
شمشیرِ به‌زهر آب‌دیده
                           در کفِ دشمن. ــ
همه چیزی
             از پیش
                     روشن است و حساب‌شده
و پرده
      در لحظه‌ی معلوم
                          فرو خواهد افتاد.

پدرم مگر به باغِ جتسمانی خفته بود
که نقشِ من میراثِ اعتمادِ فریب‌کارِ اوست
و بسترِ فریبِ او
                   کامگاهِ عمویم!
[من این همه را
                   به‌ناگهان دریافتم،
با نیم‌نگاهی
              از سرِ اتفاق
                            به نظّارگانِ تماشا]

اگر اعتماد
           چون شیطانی دیگر
این هابیلِ دیگر را
                     به جتسمانی دیگر
به بی‌خبری لالا نگفته بود، ــ
خدا را
خدا را!

چه فریبی اما،
                چه فریبی!
که آن که از پسِ پرده‌ی نیمرنگِ ظلمت به تماشا نشسته
از تمامی‌ِ فاجعه
آگاه است
و غمنامه‌ی مرا
                  پیشاپیش
حرف به حرف
                بازمی‌شناسد.

در پسِ پرده‌ی نیمرنگِ تاریکی
                                   چشم‌ها
                                              نظاره‌ی دردِ مرا
سکه‌ها از سیم و زر پرداخته‌اند
تا از طرحِ آزادِ گریستن
در اختلالِ صدا و تنفسِ آن کس
که متظاهرانه
در حقیقت به‌تردید می‌نگرد
لذتی به کف آرند.

از اینان مدد از چه خواهم، که سرانجام
مرا و عموی مرا
                  به تساوی
در برابرِ خویش به کُرنش می‌خوانند،
هرچند رنجِ من ایشان را ندا درداده باشد که دیگر
کلادیوس
            نه نامِ عمّ
که مفهومی‌ست عام.

و پرده…
در لحظه‌ی محتوم…

با این همه
            از آن زمان که حقیقت
چون روحِ سرگردانِ بی‌آرامی بر من آشکاره شد
و گندِ جهان
             چون دودِ مشعلی در صحنه‌های دروغین
منخرینِ مرا آزرد،
بحثی نه
         که وسوسه‌یی‌ست این:

بودن
یا
نبودن.

۱۳۴۸

بازگشت
 

و حسرتی

 

(به پاسخِ استقبالیه‌یی)

۱

نه
این برف را
            دیگر
سرِ بازایستادن نیست،

برفی که بر ابروی و به موی ما می‌نشیند
تا در آستانه‌ی آیینه چنان در خویشتن نظر کنیم
                                                         که به وحشت
از بلندِ فریادوارِ گُداری
                         به اعماقِ مغاک
                                            نظر بردوزی.

باری
مگر آتشِ قطبی را
                      برافروزی.
که برقِ مهربانِ نگاهت
                           آفتاب را
بر پولادِ خنجری می‌گشاید
                               که می‌باید
                                            به دلیری
با دردِ بلندِ شبچراغی‌اش
                              تاب آرم
به هنگامی که انعطافِ قلبِ مرا
                                     با سختی‌ِ تیغه‌ی خویش
                                                                   آزمونی می‌کند.

نه
تردیدی بر جای بِنمانده است
مگر قاطعیتِ وجودِ تو
                         کز سرانجامِ خویش
                                                به تردیدم می‌افکند،
که تو آن جُرعه‌ی آبی
                          که غلامان
                                      به کبوتران می‌نوشانند
از آن پیش‌تر
              که خنجر
                        به گلوگاهِشان نهند.

۲

کجایی؟ بشنو! بشنو!
من از آنگونه با خویش به مهرم
که بسمل شدن را به جان می‌پذیرم
بس که پاک می‌خواند این آبِ پاکیزه که عطشانش مانده‌ام!
بس که آزاد خواهم شد
از تکرارِ هجاهای همهمه
                             در کشاکشِ این جنگِ بی‌شکوه!

و پاکیزگی‌ِ این آب
با جانِ پُرعطشم

کوچ را
      همسفر خواهد شد.
و وجدان‌های بی‌رونق و خاموشِ قاضیان
که تنها تصویری از دغدغه‌ی عدالت بر آن کشیده‌اند
به خود بازم می‌نهند.

۳

منم آری منم
               که از اینگونه تلخ می‌گریم
که اینک
         زایشِ من
از پسِ دردی چهل‌ساله
در نگرانی‌ِ این نیمروزِ تفته
در دامانِ تو که اطمینان است و پذیرش است
که نوازش است و بخشش است. ــ

 

در نگرانی‌ِ این لحظه‌ی یأس،
که سایه‌ها دراز می‌شوند
و شب با قدم‌های کوتاه
                            دره را می‌انبارد.

ای کاش که دستِ تو پذیرش نبود
نوازش نبود و
               بخشش نبود
که این
       همه
           پیروزیِ حسرت است،
بازآمدنِ همه بینایی‌هاست
به هنگامی که
                 آفتاب
سفر را
        جاودانه
                بار بسته است
و دیری نخواهد گذشت
                           که چشم‌انداز
                                           خاطره‌یی خواهد شد
                                                                     و حسرتی
                                                                                 و دریغی.

که در این قفس جانوری هست
                                     از نوازشِ دستانت برانگیخته،
که از حرکتِ آرامِ این سیاه‌جامه مسافر
به خشمی حیوانی می‌خروشد.

۴

با خشم و جدل زیستم.
و به هنگامی که قاضیان
اثباتِ آن را که در عدالتِ ایشان شایبه‌ی اشتباه نیست
انسانیت را محکوم می‌کردند
و امیران
نمایشِ قدرت را
                  شمشیر بر گردنِ محکوم می‌زدند،
محتضر را
          سر بر زانوی خویش نهادم.

و به هنگامی که همگنانِ من
                                   عشق را
                                             در رؤیای زیستن
                                                                اصرار می‌کردند

من ایستاده بودم
تا زمان
       لنگ‌لنگان
                 از برابرم بگذرد،
و اکنون
        در آستانه‌ی ظلمت
زمان به ریشخند ایستاده است
تا منش از برابر بگذرم
و در سیاهی فروشوم
                          به دریغ و حسرت چشم بر قفا دوخته
آنجا که تو ایستاده‌ای.

۵

من درد بوده‌ام همه
من درد بوده‌ام.
گفتی پوست‌واره‌یی
                       استوار به دردی،

چونان طبل
خالی و فریادگر
[درونِ مرا
           که خراشید

تام
تام از درد
           بینبارد؟]

و هر اندامم از شکنجه‌ی فسفرینِ درد
                                             مشخص بود.
در تمامتِ بیداریِ خویش
هر نماد و نمود را
                    با احساسِ عمیقِ درد
                                               دریافتم.

عشق آمد و دردم از جان گریخت
خود در آن دَم که به خواب می‌رفتم.
آغاز از پایان آغاز شد.

تقدیرِ من است این همه، یا سرنوشتِ توست
یا لعنتی‌ست جاودانه؟
که این فروکشِ درد
خود انگیزه‌ی دردی دیگر بود؛
که هنگامی به آزادیِ عشق اعتراف می‌کردی
که جنازه‌ی محبوس را
از زندان می‌بردند.

نگاه کن، ای!
نگاه کن
        که چگونه
فریادِ خشمِ من از نگاهم شعله می‌کشد
چنان که پنداری
                  تندیسی عظیم
با ریه‌های پولادینِ خویش
                             نفس می‌کشد.

از کجا آمده‌ای
ای که می‌باید
                اکنونت را
                           این‌چنین
به دردی تاریک کننده
                         غرقه کنی! ــ
از کجا آمده‌ای؟

و ملال در من جمع می‌آید
و کینه‌یی دَم‌افزون
به شمارِ حلقه‌های زنجیرم،
چون آب‌ها
            راکد و تیره
                         که در ماندابی.

۶

نفسِ خشم‌آگینِ مرا
                         تُند و بریده
                                      در آغوش می‌فشاری
و من احساس می‌کنم که رها می‌شوم
و عشق
مرگِ رهایی‌بخشِ مرا
از تمامیِ تلخی‌ها
                     می‌آکند.

بهشتِ من جنگلِ شوکران‌هاست
و شهادتِ مرا پایانی نیست.

۱۰ تیرماه ۱۳۴۷

بازگشت
 

تمثیل
 

به پوران صلح‌کل و سیروس طاهباز
برای تمام صفا و محبتشان

در یکی فریاد
               زیستن ــ

[پروازِ عصیانی‌ِ فوّاره‌یی
که خلاصی‌اش از خاک
                           نیست
و رهایی را
            تجربه‌یی می‌کند.]

و شُکوهِ مردن
در فواره‌ی فریادی ــ
[زمینت
        دیوانه‌آسا
                   با خویش می‌کشد
تا باروری را
             دست‌مایه‌یی کند؛
که شهیدان و عاصیان
                          یارانند
که بارآوری را
               بارانند
                      بارآورانند.]

زمین را
        بارانِ برکت‌ها شدن ــ
[مرگِ فوّاره
             از این‌دست است.] ورنه خاک
           از تو
                باتلاقی خواهد شد
چون به گونه‌ی جوبارانِ حقیر مُرده باشی.

فریادی شو تا باران
وگرنه
مُرداران!

 

۲۰ مرداد ۱۳۴۷

بازگشت
 

حکایت
 

اینک آهوبره‌یی
که مجالِ خود را
                   به تمامی
                              زمان‌مایه‌ی جُستجویش کردم.

خسته خسته و
                    پای‌آبله
تَنگ‌خُلق و
            تهی‌دست
از پَست‌ْپُشته‌های سنگ
                             فرود می‌آیم
و آفتاب بر خط‌الرأسِ برترین پشته نشسته است
تا شب
        چالاک‌تَرَک
                    بر دامنه دامن گُستَرَد.

اکنون کمندِ باطل را رها می‌کنم
که احساسِ بطلانش
                         خِفت
پنداری بر گردنِ من خود می‌فشارد،
که آنک آهوبره
                 آنک!
زیرِ سایبانِ من ایستاده است
                                   کنارِ سبوی آب
و با زبانِ خشکش
بر جدارِ نمورِ سبو
                     لیسه می‌کشد؛

آهوبره‌یی
که مجالِ خود را به‌تمامی
                              زیان‌مایه‌ی جُستجویش کردم
و زلالی‌ِ محبتش
در خطوطِ مهربانی
                     که چشمانش را تصویر می‌کند
                                                           آشکار است.

آفتاب در آن سوی تپه
فروتر می‌نشیند.
مرا زمان‌مایه به آخر رسیده
که شب بر سرِ دست آمده است
و در سبو
جز به میزانِ سیرابیِ یک تن
                                  آب نیست.

 

۱۳۴۷

بازگشت
 

در آستانه

برای م. امید

نگر
   تا به چشمِ زردِ خورشید اندر
                                     نظر
                                         نکنی

که‌ت افسون
               نکند.

بر چشم‌های خود
                     از دستِ خویش
                                        سایبانی کن
                                                       نظاره‌ی آسمان را
تا کلنگانِ مهاجر را
                      ببینی
                            که بلند

از چارراهِ فصول
در معبرِ بادها
رو در جنوب
             همواره
                     در سفرند.

دیدگان را به دست
                      نقابی کن
تا آفتابِ نارنجی
به نگاهیت
            افسون
                    نکند،
تا کلنگانِ مهاجر را
                     ببینی
                            بال‌دربال
که از دریاها همی گذرند. ــ
از دریاها و
            به کوه
که خوش به‌غرور ایستاده است؛

و به توده‌ی نمناکِ کاه
بر سفره‌ی بی‌رونقِ مزرعه؛

و به قیل و قالِ کلاغان
در خرمن‌جای متروک؛

و به رسم‌ها و
بر آیین‌ها،
بر سرزمین‌ها.

و بر بامِ خاموشِ تو
                      بر سرت؛
 
و بر جانِ اندُه‌گینِ تو
که غمین نشسته‌ای
                        هم از آنگونه
                                      به زندانِ سال‌های خویش.

و چندان که بازپسین شعله‌ی شهپرهاشان
در آتشِ آفتابِ مغربی
                        خاکستر شود،
اندوه را ببینی
               با سایه‌ی درازش
که پاهم‌پای غروب
لغزان
      لغزان
            به خانه درآید
و کنارِ تو
در پسِ پنجره بنشیند.

او به دستِ سپیدِ بیمارگونه
دستِ پیرِ تو را…

و غروب
بالِ سیاهش را…

۱۳۴۷

بازگشت